100%
H παρουσία των Εβραίων στην περιοχή των Τρικάλων
Η παρουσία των Εβραίων στην περιοχή της Θεσσαλίας και ειδικά των Τρικάλων καταγράφεται από τα τέλη της μεσοβυζαντινής περιόδου και καθ’ όλη τη διάρκεια της υστεροβυζαντινής περιόδου. «Γραπτές πληροφορίες βρίσκουμε στο «Οδοιπορικό» του Ισπανού ραββίνου Βενιαμίν μπεν Γιονά, ο οποίος κατά την περιήγησή του (1160-1173) αναφέρει ότι «στα Τρίκαλα υπήρχε μια σημαντική εβραϊκή κοινότητα». Σε «χρυσόβουλο» του Ανδρόνικου Γ΄ Παλαιολόγου το 1332, μεταξύ των άλλων, γίνεται αναφορά στην ύπαρξη τριών Συναγωγών» (Ραφαήλ Α. Φρεζής, Ψηφίδες Ιστορίας του Ελληνικού Εβραϊσμού, σ.343).
Αύξηση του εβραϊκού πληθυσμού σε όλη τη Νότια Ευρώπη σημειώνεται μετά την έκδοση του διατάγματος της Αλάμπρα (2 Αυγούστου 1492) που υποχρέωνε χιλιάδες Εβραίους να αλλάξουν θρήσκευμα ή να εγκαταλείψουν την Ιβηρική χερσόνησο. Στα Τρίκαλα καταγράφονται 19 οικογένειες, που αριθμούσαν 95 άτομα, ενώ κατά την περίοδο του Σουλτάνου του Μεγαλοπρεπή (1521-1586), σύμφωνα με τον Φρεζή, τα εβραϊκά νοικοκυριά ήταν 181 με 1050 άτομα.
Οι εβραϊκοί πληθυσμοί επέλεγαν «ως τόπους εγκατάστασης αστικά κέντρα με ιδιαίτερη διοικητική και οικονομική σημασία» (Ελένη Α. Μιχαλοπούλου Το εκπαιδευτικό έργο των ισραηλιτικών κοινοτήτων της Θεσσαλίας από το 1930 μέχρι σήμερα, Διδακτορική Διατριβή, σ.vii). Φαίνεται ότι τα Τρίκαλα μετά την Άλωση της Πόλης ήταν ιδιαίτερα σημαντικά, ώστε να επιλεγούν για μόνιμη εγκατάσταση. Άλλωστε το εμπορικό ταπεραμέντο των Εβραίων σε συνδυασμό με την αγάπη τους για τη μόρφωση και τη γνώση τους οδήγησε να συνυπάρξουν με έναν πληθυσμό που ανέπτυξε την εκπαίδευση σε ύψιστο βαθμό.
Κατά τη διάρκεια των τεσσάρων αιώνων (1492-1881) οι Εβραίοι συνδιαμόρφωσαν την εικόνα της πόλης με «δεκάδες μαγαζιά κατάμεστα από κόσμο» και «μαζί με τους Χριστιανούς συναδέλφους τους εμπόρους έχαιραν υψηλής εκτίμησης» (Henry Hollana, Άγγλος γιατρός περιηγητής, 1812), ίδρυσαν τράπεζες, συλλόγους και σχολεία όπου διδάσκονταν η εβραϊκή και η ελληνική γλώσσα.
Η απελευθέρωση της Θεσσαλίας
Η απελευθέρωση της Θεσσαλίας και η ενσωμάτωσή της στον εθνικό κορμό της Ελλάδας στις 23 Αυγούστου 1881 θα βρει την Ισραηλιτική Κοινότητα των Τρικάλων συρρικνωμένη αριθμητικά, αλλά με περισσότερα μέλη από την Κοινότητα του Βόλου. Οι περιηγητές από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης μέχρι το 1877 καταγράφουν διαφορετικά στοιχεία ελλείψει πιστοποιημένων κρατικών υπηρεσιών, που κυμαίνονται από 400 έως 1000 κατοίκους εβραϊκής καταγωγής αντιπροσωπεύοντας ένα 8% του πληθυσμού της πόλης. Στην απογραφή του 1881 στην Επαρχία Τρικάλων καταγράφονται 510 κάτοικοι Εβραίοι σε ένα σύνολο 35.654 με βάση το Θρήσκευμα (Πηγή : Υπουργείο Εσωτερικών, Πίνακες των επαρχιών Ηπείρου και Θεσσαλίας κατά την απογραφήν του 1881, Αθήνα, 1884, σ.56).
Λόγω της κινητικότητας, αρκετές φορές αναγκαστικής, και για λόγους εποικισμού Εβραίοι εγκαταστάθηκαν στα Τρίκαλα το τελευταίο τέταρτο του 15 ου αιώνα από περιοχές της Ισπανίας, της Πορτογαλίας (Σεφαραδίμ), της Σικελίας, της Ουγγαρίας (Ασκεναζίμ) και από άλλες πόλεις της Ελλάδας, «όπου συνενώθηκαν με τους απομείναντες Ρωμανιώτες και τους Γερμανόφωνους Εβραίους, που είχαν συσσωρευτεί εκεί επί Μωάμεθ του Πολιορκητή (1453-1481)» με αποτέλεσμα να λειτουργούν μέχρι το 1940 τρεις συναγωγές: η Σεφαραδίτικη, η Σισιλιάνικη και η Ρωμανιώτικη, «η μοναδική διασωθείσα σήμερα, που αποτελεί σπάνιο δείγμα αρχιτεκτονικής και διαρρύθμισης» (Η εβραϊκή κοινότητα της πόλης, άρθρο των Μάριου-Εφραίμ Καλογράνα, Μαρίας Αναγνωστοπούλου, Αχιλλείας Γιώτα).
Η οικονομική κατάσταση των Εβραίων της πόλης των Τρικάλων την εποχή της ενσωμάτωσης της Θεσσαλίας έχει αλλάξει σε σχέση με το παρελθόν, χωρίς να λείπουν οι πλούσιοι Εβραίοι που είναι μάλλον πολύ λιγότεροι, ενώ η συμμετοχή της Εβραϊκής Κοινότητας στην πολιτική σκηνή αλλά και στα πολιτιστικά δρώμενα είναι αρκετά ενεργή (με υποψηφίους δημοτικούς συμβούλους, τον αστυνόμο της πόλης, πολιτιστικούς συλλόγους φιλεκπαιδευτικούς και φιλανθρωπικούς). Εξάλλου «Στις επίσημες γιορτές προσέρχονταν στη Συναγωγή όλη η «καλή κοινωνία» της πόλης, όπως ο νομάρχης και ο δήμαρχος» (Βασίλειος Ζυγούρης, Οι θρησκευτικές- εθνικές κοινότητες στα Τρίκαλα μετά την προσάρτηση της Θεσσαλίας στο ελληνικό κράτος (1881).
Εξάλλου «τα μέλη της εβραϊκής κοινότητας ασχολούνταν με αστικά επαγγέλματα, όπως το εμπόριο βιοτεχνικών και αγροτικών προϊόντων, η επεξεργασία δερμάτων, η υφαντουργία, η νηματουργία και το εμπόριο κρασιού. Η μη ενασχόλησή τους με τη γεωργία εξασφάλισε απαλλαγή από το φόρο της σπέντζας. Από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας οι Ισραηλίτες, όπως και οι άλλες εθνότητες [millet], είχαν εξασφαλίσει την αυτονομία τους. Το οθωμανικό φορολογικό σύστημα είχε επικυρώσει την ιδιαίτερη εθνική και θρησκευτική τους οντότητα και τους παρείχε το δικαίωμα της διοικητικής και δικαστικής αυτονομίας». (Ελένη Α. Μιχαλοπούλου Το εκπαιδευτικό έργο των ισραηλιτικών κοινοτήτων της Θεσσαλίας από το 1930 μέχρι σήμερα, Διδακτορική Διατριβή) Σε γενικές γραμμές οι σχέσεις μεταξύ της Εβραϊκής και της κυρίαρχης αριθμητικά Χριστιανικής ήταν καλές και ουσιαστικές κατά την περίοδο της ενσωμάτωσης με κάποιες αρνητικές στιγμές, όπως η δυνατότητα αναβολής στράτευσης των αρρένων Εβραίων, που προκάλεσε την αντίδραση του χριστιανικού στοιχείου ή η αλλαγή στάσης των γηγενών κατά τον Ελληνοτουρκικό πόλεμο, που προκάλεσε μετεγκατάσταση μερικών εβραϊκών οικογενειών σε παρακείμενες περιοχές και στη Θεσσαλονίκη αναγκάζοντας την Ελληνική Κυβέρνηση να αποστείλει αυστηρές οδηγίες στις πολιτικές και στρατιωτικές αρχές της πόλης για την προστασία των Ισραηλιτών και των περιουσιών τους. (Ραφαήλ Α. Φρεζής, Ψηφίδες Ιστορίας του Ελληνικού Εβραϊσμού).
Στις παρυφές του 20ού αιώνα - Η Γερμανική Κατοχή
Η Τρικαλινή Ισραηλιτική κοινότητα έλαμψε και πάλι από το 1907 και μετά, όταν άρχιζε να σημειώνεται αύξηση του πληθυσμού της Κοινότητας (110 οικογένειες με 265 άνδρες και 294 γυναίκες). Η συμβολή της εβραϊκής κοινότητας στην ανάπτυξη της πόλης ήταν σημαντικότατη, φαινόμενο που τονίζεται συνεχώς στον τοπικό τύπο της εποχής. Οι ικανότητες, η εμπειρία, η διάθεση για εργασία στην παραγωγή, το εμπόριο και τις τραπεζικές υπηρεσίες προκάλεσαν ακόμα και εξαγωγές προϊόντων (κρασί) στο εξωτερικό (Ιταλία). Τα εμπορικά καταστήματα των Εβραίων ήταν ονομαστά, εφόσον οι ιδιοκτήτες τους δημιούργησαν μέχρι και υποκαταστήματα στον Βόλο, την Αθήνα και άλλες πόλεις.
Η περιοχή, όπου δραστηριοποιούνταν και διέμειναν οι Εβραίοι, περιλαμβάνει τις οδούς Αθανασίου Διάκου, Κονδύλη, Σωκράτους και Καρρά, ονομαζόταν Kehillah και μεταγενέστερα είχε την ονομασία «Εβραίικα». (Ελένη Α. Μιχαλοπούλου, Το εκπαιδευτικό έργο των ισραηλιτικών κοινοτήτων της Θεσσαλίας από το 1930 μέχρι σήμερα. Διδακτορική Διατριβή) Για τουλάχιστον τρεις δεκαετίες οι Εβραϊκές επιχειρήσεις και καταστήματα κυριαρχούσαν στην οικονομική ζωή της πόλης. Οι Πολιτιστικοί, Φιλανθρωπικοί, Πολιτικοί, Επιστημονικοί και Αθλητικοί Σύλλογοι έδιναν ζωή στη θεσσαλική πόλη. Αξιόλογο ήταν και το έργο της κοινότητας στον εκπαιδευτικό τομέα με την ίδρυση, λειτουργία και διατήρηση Εβραϊκού σχολείου διακονώντας την ελληνική και εβραϊκή γλώσσα.
Το αιματηρό συλλαλητήριο του 1925, που ξεκίνησε από το Καστράκι Καλαμπάκας, έλαβε χώρα στα Τρίκαλα και διοργανώθηκε από την “Ένωση Παλαιών Πολεμιστών Τρικάλων” και το Εργατικό Κέντρο της πόλης, ανατάραξε για λίγο την ηρεμία της Κοινότητας, για να επανέλθει σε σύντομο χρονικό διάστημα. Η συμμετοχή των νέων Εβραίων στους Εθνικούς πολέμους (Βαλκανικούς, Πρώτο Παγκόσμιο, Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο) σμίλεψε βαθιούς δεσμούς με την τοπική κοινωνία, από την οποία οι Εβραίοι διακρίνονταν μόνο θρησκευτικά. Δυστυχώς την ευημερία των Τρικαλινών πολιτών ανέκοψε η Γερμανική Κατοχή και Θηριωδία, που από τον Σεπτέμβριο του 1943 μέχρι και την κορύφωσή της τον Μάρτιο του 1944 (πογκρόμ) ουσιαστικά αποδεκάτισε την Εβραϊκή Κοινότητα θανατώνοντας στα κρεματόρια της Ευρώπης 139 Εβραίους των Τρικάλων και της Καρδίτσας.
Κατά τη διάρκεια της Κατοχής τα περισσότερα μέλη της Εβραϊκής Κοινότητας βρήκαν καταφύγιο στα ορεινά χωριά του Κόζιακα και των Χασίων, όπου φιλοξενήθηκαν από φιλικές χριστιανικές οικογένειες, ενώ ελάχιστοι ηλικιωμένοι παρέμειναν στην πόλη. Η γερμανική προπαγάνδα όμως, προκάλεσε εφησυχασμό και επιστροφή αρκετών Εβραίων, που επιθυμούσαν τη συνέχιση των εργασιών τους. Στο γεγονός αυτό πρέπει να προστεθεί και η αυστηρή διαταγή «απογραφής» του εβραϊκού πληθυσμού, που εκφόβισε και παρακίνησε κι άλλους Εβραίους να επιστρέψουν στην πόλη, δίνοντας τη δυνατότητα στους γερμανούς κατακτητές να συλλάβουν σχεδόν το ένα τρίτο των μελών της κοινότητας, οι οποίοι βρήκαν φριχτό θάνατο στα κρεματόρια του Νταχάου και του Μπιρκενάου. Από τους 150 περίπου απαχθέντες επέστρεψαν σώοι μόνο δέκα.
Σήμερα η εβραϊκή κοινότητα με δραστήριο πρόεδρο τον Ιάκωβο Βενουζίου απαριθμεί κοντά στα εικοσιπέντε μέλη, που η πλειονότητα ανήκει στην τρίτη ηλικία και βρίσκεται σε αγαστή συνεργασία με την τοπική κοινωνία, συμμετέχει σε όλες τις εκδηλώσεις πολιτιστικής υφής, διοργανώνει ημέρες Μνήμης, στις οποίες συμμετέχει σύσσωμη η τρικαλινή κοινωνία, τα σχολεία και οι σύλλογοι.
Το Νεκροταφείο
Χίλια επτακόσια μέτρα από την Συναγωγή στα βόρεια της πόλης, συνέχεια του λόφου της Ντάπιας προς τα βορειοανατολικά δεσπόζει ο χώρος του Εβραϊκού Νεκροταφείου εδώ και επτά αιώνες. Αν και η διαδρομή του στους αιώνες γνώρισε την αυθαιρεσία και τον βανδαλισμό σήμερα με τη βοήθεια του Δήμου Τρικκαίων και τις παρεμβάσεις του βρίσκεται σε μια αξιοπρεπή κατάσταση και αξίζει κανείς να το επισκεφτεί.
H Συναγωγή « Kahal Kadosh Yevanim»
Η Ρωμανιώτικη Συναγωγή Καλ Καντός Γιαβανίμ (η Ιερά Συναγωγή των Ελλήνων Εβραίων) σπάνιο δείγμα λιτής αρχιτεκτονικής και διαρρύθμισης, σημαντικό μνημείο της πολιτιστικής κληρονομιάς των Τρικάλων, είναι η μοναδική από τις τρεις συνολικά συναγωγές που έχει διασωθεί σήμερα και ανακαινισμένη πλήρως με τη βοήθεια της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, του Δήμου Τρικκαίων, του ΚΙΣΕ και της δραστήριας τοπικής εβραϊκής κοινότητας.
«Αποτελούσε το κέντρο της θρησκευτικής και κοινωνικής ζωής για τους Ισραηλίτες των Τρικάλων» και σε σημαντικές εκδηλώσεις «συγκέντρωνε πλήθος κόσμου παντός θρησκεύματος». (Το εκπαιδευτικό έργο των ισραηλιτικών κοινοτήτων της Θεσσαλίας, Ελένη Μιχαλοπούλου, Διδακτορική Διατριβή, σ.174)
Η συναγωγή ανοικοδομήθηκε τουλάχιστον δύο φορές: το 1930 και το 2022.
Στη συναγωγή έγιναν ουσιαστικές παρεμβάσεις με καινούργια στέγη, αρμολόγηση και ενίσχυση των τεσσάρων κιόνων του εσωτερικού χώρου, καινούργιο σοβάτισμα, καινούργια αρμολόγηση του πέτρινου τοίχου, νέες ηλεκτρολογικές εγκαταστάσεις και γύψινες διακοσμήσεις. «Μοναδική ιδιαιτερότητα της Συναγωγής Τρικάλων είναι ότι διαθέτει δύο Άμβωνες (Τεβά), έναν στο κέντρο -αντικριστά προς το Εχάλ, όπου φυλάσσονται οι πάπυροι της Ιεράς Βίβλου- και έναν υπερυψωμένο στον δυτικό τοίχο. Η Συναγωγή είναι από τα ωραιότερα κτίρια της πόλης των Τρικάλων και είναι καταχωρημένη σε διεθνείς τουριστικούς καταλόγους και λευκώματα παγκόσμιων εβραϊκών μνημείων ως συναγωγή μοναδικής ομορφιάς. Όπως παράλληλα και μνημείο λαμπρής ιστορικής και πολιτισμικής ελληνοεβραϊκής παράδοσης, ενώ αποτελεί βασικό τουριστικό πόλο της περιοχής. (Πηγή ΑΠΕ-ΜΠΕ Καθημερινή, 09.11.2019)
Δυτικά της συναγωγής δημιουργήθηκε ο νέος χώρος του Μουσείου και της Βιβλιοθήκης, που φιλοξενεί βιβλία, σημαντικά ιστορικά έγγραφα, εβραϊκά κειμήλια, χαρτογραφικοί πίνακες, που αποτυπώνουν το σύνολο της ιστορίας της εβραϊκής κοινότητας της πόλης. Νοτιοανατολικά της Συναγωγής, στον πεζόδρομο της οδού Πλούτωνος, στο ιστορικό κέντρο της πόλης, βρίσκεται σήμερα το Μνημείο Ολοκαυτώματος. Το μνημείο «δάκρυ από τρένο» παραπέμπει στη μνήμη και στη μακρά διαδρομή των Τρικαλινών και άλλων Ελλήνων Εβραίων και μη, με τα τρένα του θανάτου, σε στρατόπεδα συγκέντρωσης» (www.aftodioikisi.gr)
